Prognose bij gemengde vormen van dementie: middels biomarkerprofielen en remote monitoring
Achtergrond
Wanneer een patiënt zich meldt op de geheugenpoli, staan twee vragen centraal: “Wat heb ik precies?” en vooral: “Hoe zal het met mij gaan over een paar jaar?” Hoewel de diagnostiek van de ziekte van Alzheimer de afgelopen jaren sterk is verbeterd door de beschikbaarheid van biomarkers in bloed en hersenvocht, blijft het voorspellen van het individuele ziektebeloop een grote uitdaging. Dit geldt in het bijzonder voor patiënten met niet-Alzheimer dementie en, nog vaker, voor mensen met gemengde pathologie, waarbij meerdere ziekteprocessen gelijktijdig bijdragen aan cognitieve achteruitgang.
Juist deze gemengde vormen blijken eerder regel dan uitzondering, maar worden in de huidige klinische praktijk nog onvoldoende herkend. Dit belemmert niet alleen een juiste diagnose, maar ook een betrouwbare prognose. Voor patiënten en hun naasten betekent dit dat er vaak langdurige onzekerheid bestaat over het toekomstige functioneren: hoe snel zal de achteruitgang verlopen, en op welke domeinen zullen problemen ontstaan?
Tegelijkertijd biedt de recente ontwikkeling van biomarkers voor zowel Alzheimer (zoals pTau-217, NFL en GFAP) als voor niet-Alzheimer vormen, zoals Lewy body dementie en vasculaire dementie, nieuwe mogelijkheden. Voor het eerst wordt het haalbaar om tijdens het leven een gedetailleerd beeld te krijgen van onderliggende en vaak gemengde ziekteprocessen. Dit opent de deur naar meer gepersonaliseerde prognoses.
Om deze prognoses daadwerkelijk te kunnen maken, is het echter niet voldoende om alleen op één moment te meten. Het ziektebeloop van dementie is dynamisch en heterogeen, en vraagt om fijnmazige, longitudinale monitoring. Daarom richt dit project zich expliciet op het combineren van biomarkerinformatie met innovatieve vormen van remote monitoring, zoals spraakanalyses en hoogfrequente micrometingen van cognitie, gedrag en dagelijks functioneren. Deze technieken maken het mogelijk om subtiele veranderingen in het dagelijks leven continu en op afstand te volgen, in plaats van uitsluitend tijdens sporadische bezoeken op de geheugenpoli.
Doelen van het project
Dit onderzoek heeft als hoofddoel het verbeteren van de individuele prognose voor patiënten met cognitieve klachten. We brengen in kaart hoe verschillende (en vaak gemengde) onderliggende ziekteprocessen samenhangen met het beloop van cognitie, gedrag en dagelijks functioneren over meerdere jaren. Daarbij ligt de nadruk op de vraag die voor patiënten het meest relevant is: “Hoe ziet mijn functioneren eruit over vijf jaar”?
Daarnaast onderzoeken we hoe remote monitoring – waaronder spraakanalyse en frequente digitale metingen – kan bijdragen aan een nauwkeuriger en persoonlijker beeld van ziekteprogressie. Door deze gegevens te combineren met biomarkerprofielen, willen we de grote variatie in ziektebeloop tussen patiënten beter begrijpen.
Op basis hiervan ontwikkelen we prognostische modellen die niet alleen rekening houden met één ziekte, maar juist met de aanwezigheid van gemengde pathologie. Deze modellen moeten in staat zijn om patiënten en hun naasten beter te informeren over het verwachte beloop, afgestemd op hun individuele profiel.
Methode
Voor dit project maken we gebruik van het Biobank Alzheimer Centrum Limburg (BBACL) cohort, waarin meer dan 1000 patiënten van de geheugenpoli langdurig worden gevolgd middels herhalingsonderzoeken in het ziekenhuis. Naast uitgebreide neuropsychologische onderzoeken en klinische gegevens, worden biomarkers voor Alzheimer, Lewy body dementie en vasculaire dementie bepaald om zowel enkelvoudige als gemengde pathologie nauwkeurig vast te stellen.
In dit deelproject maakt de toevoeging van remote monitoring het mogelijk om het ziektebeloop op een fijnmazige manier in kaart te brengen. In een subgroep van het cohort zullen deelnemers in de thuissituatie worden gevolgd met onder andere spraakanalyses en hoogfrequente digitale micrometingen van cognitief, gedragsmatig en dagelijks functioneren. Deze metingen leveren longitudinale data op die subtiele veranderingen detecteren die in traditionele, poliklinische assessments vaak onopgemerkt blijven. Deze combinatie van diepgaande biomarkerinformatie en continue monitoring maakt het mogelijk om individuele ziektepaden gedetailleerd te beschrijven. Deze gegevens worden gebruikt om prognostische modellen te ontwikkelen die rekening houden met de aanwezigheid van gemengde pathologie en de heterogeniteit in ziektebeloop tussen patiënten.
Relevantie en verwachte impact
Dit project verlegt de focus van diagnostiek alleen naar het voorspellen van het individuele ziektebeloop, een vraag die centraal staat voor patiënten en hun naasten. Door expliciet rekening te houden met gemengde pathologie en door gebruik te maken van continue metingen in de thuissituatie, ontstaat een realistischer en persoonlijker beeld van ziekteprogressie.
De inzet van remote monitoring maakt het mogelijk om veranderingen eerder en nauwkeuriger te signaleren, en biedt daarmee belangrijke aanknopingspunten voor tijdige interventie en begeleiding. Bovendien sluit deze aanpak beter aan bij het dagelijks functioneren van patiënten dan traditionele meetmethoden, wat de klinische relevantie van de uitkomsten vergroot.
Door de integratie van biomarkers en digitale, hoogfrequente data draagt dit onderzoek bij aan een beter begrip van de biologische en klinische diversiteit van dementie, in het bijzonder van gemengde vormen. Dit vormt een belangrijke stap richting gepersonaliseerde prognostiek en zorg.
Beoogde resultaten
Het project levert inzicht in hoe verschillende combinaties van onderliggende ziekteprocessen samenhangen met uiteenlopende profielen in het ziektebeloop. Daarnaast verwachten we aan te tonen dat remote monitoring waardevolle, aanvullende informatie biedt bovenop traditionele metingen.
Uiteindelijk resulteert dit in voorspellingsmodellen die de heterogeniteit in dementie beter weerspiegelen en die patiënten een concreter antwoord kunnen geven op de vraag: hoe gaat het met mij over vijf jaar?
Samenwerking
Dit project is gerelateerd aan het nationale TAP-Dementia consortium (ZonMW, o.a. pijler TAP-PAT) en het Europese ENSURED consortium (JPND).